خاک در شهریزد ارزش داشت

خاك نامرغوب مسئله ای اساسی بود ؛ چرا كه خانه ها را با خشت می ساختند و خشت را با خاك .اگرخاك خوب بود خانه و ساختمان هم خوب و به خصوص محكم می شد ؛ و اگر خاك ، خوب نبود ، خشت و خانه و خانه ساز كه همان معمار و بنٌا باشند ، بد ! .

خاك خوب مناسب خشت زدن و حتی چینه نهادن ، قیمتی بود و در همه جای شهر ( كاشان ، یزد ، كرمان ، و... ) یافت نمی شد . اگر زمین بكر بود از خاكش كه غالبا" مناسب می نمود برای خشت زدن و چینه گذاشتن استفاده می كردند ؛ اما اگر ساختمانی خشت و گلی را تخریب كرده بودند كه به جایش خانه یا هرساختمان دیگری بسازند از استفاده مجدد از خاك آن اكراه داشتند ، به خاكش « گل مرده » یعنی بیجان و كم رمق و سست می گفتند و بنابر این به خاكی جدید یا به اصطلاح « خاك بكر » نیاز می یافتند .

خاك یزد اكثرا" شن گونه ، به قول یزدی ها « ریگ » ، در عمق بیش از یك متر غالبا" توام با « چلو » ( ریگ به هم فشرده شده ) و نا مناسب بود كه رنگش به زردی می زد .

خاك رس ، زرد رنگ ، یا به قول یزدی ها « گل نر » هم یافت می شد ؛ امٌا بسیار كم ، و به تنهائی مناسب فعالیت های ساختمانی نبود .

خاكی مخلوط از هردو ، واقعا" « خاكی رنگ » و بری از نخاله ( به گویش یزدی : سنگ و سقاط ) را ، به حق ، بیشتر می پسندیدند .

این بود كه معمار خاك را نگاه میكرد ، بین انگشتانش لمس می كرد ؛ و چه بسا بو می كشید تا آن را برای خشت زدن ، و به طور كلی كار ساختمان سازی انتخاب كند ، یا نكند .

تا حوالی سال 1330 ، خاك را با الاغ یا گاری الاغی حمل می كردند .تعریف می كردند كه چگونه یكی از تجٌار ثروتمند یزد كه قدیم در شمال شهر یزد ، شمال مسجد جامع خانه می ساخته است به دلیل نامرغوب بودن آن خاك ، پنجاه راس الاغ در اجاره داشته است كه از جنوب شهر برایش خاك بیاورند و خاك زمین فلانكس را ( البته نادانسته ) به توبره كشیده است .

سال 1333 كه در منزل ما بنٌائی مفصٌلی به راه افتاده بود محاسبه كرده دیدند كه اجاره كامیون برای میزان خاكی كه نیاز داشتند بسیار به صرفه تر بود . راننده یا دارنده كامیون خود خاك یا به قول خودش معدن خاك را می یافت ، خود بر آن كارگر می گماشت و خود پس از آوردن خاك ، نخاله ها را از شهر بیرون میبرد ..