معماری خشت خام در بافت سنٌتی شهرتاریخ جهان : یزد (8)

کفراژ یا پی ریزی در بررسی از مرجع معماری طبق کپی رایت بومی - مردمی شهر یزد - 1

در بررسی از مرجع معماری طبق کپی رایت بومی - مردمی بسیاری از مناطق جهان مرحله ی کفراژ ، یا به مسامحه به زبان بومی تر آن پی ریزی وجود نداشته اشت . در برخی از شهرها و روستاها بر حسب کیفیت سطح زیر ساخت و وزنی که آن سطح میبایست از بنای آتی بر خود تحمیل می کرده است، پی ریزی را صورت می داده اند . در شهر یزد که به دلیل سوزش حرارت آفتاب تابستان و هوا و باد خشک و سوزان زمستان حتی تقریبا" تمام بازارها مسقف می شده اند ، سقف های بدوا" ضربی ، و بعدا" جناغی و گهواره ای ، در اکثریت قریب به اتفاق موارد از خشت خام و بسیار سنگین بوده اند ، نیاز به پی ها ، ستون ها ، و گاه حتی اِسپرهای مستحکم و بنا بر کیفیت مصالح ساختمانی آنها ، که باز در اکثر قریب به اتفاق موارد از خشت و بسیار سنگین بوده اند ، و به قطری بیش از نیم متر تا یک متر ساخته می شده اند ، و اینهمه سنگینی طاق بر پی ها وستون ها و گاه اسپر ها و و از آنجا بر سطح زیر بنا نیاز به قدرت تحمل و استحکامی بسیار زیاد داشته است ؛ ناچار به پی ریزیی اساسی بوده اند که این پی به ندرت از آجر و سایر مصالح ، و تقریبا" همیشه به صورت « چَرس » بوده است .

چرس ریزی

در فعالیت چرس ریزی ، ابتدا نوع زمین یا به اصطلاح خاک مطرح است ؛ و آنگاه توپوگرافی شهر که آیا محل ساختمان در بلندای یک تپه است یا در گودی ؟ ، که در بلندا به دلیل گرچه تقریبا" یکدست بودن خاک ، امٌا سست بودن نسبی زمینِ نسبتا" جدیدا" تشکیل شده ، عمق محل های پی ریزی را بیشتر تا یک متر و یک متر و نیم ، و تقریبا" همیشه تا آنجا که کاملا" به زمین سفت برسند (1) ، می گرفته اند ؛ و در زمین های واقع در گودی ؛ مثل محله های گودال مصلی یا گودال عباس ، به دلیل مخلوط و متنوع بودن نسبی خاک و رسیدن به سفتی ( چِلوو ، و.... ) در عمقی کمتر ، معمولا" کمتر از یک متر و احتمال آبگرفتگی در مواقع بارانی ، از عمق حفاری کاسته بر کیفیت چرس می افزوده اند .

افزایش کیفیت « چرس » یا مسامحتا" « گل - آهک » ، از اینجا ضرورت می یافته است که اوٌلا" چنین زمین هائی بیشتر به بخش مرطوب زمین نزدیک بوده اند ؛ ثانیا" احتمال آبگرفتگی چنین محل هائی در فصول بارانی کم نبوده است و قاعدتا" میبایست سیمانگونه در برابر نفوذ آب باران که در کوچه و میدان جاری می شده است قدرت مقاومت داشته باشند.

(1) شاید اصطلاح یزدی « هنوز به زمین سفت نرسیده » در باره کسانی که بی محابا یکٌه تازی و تند روی می کنند از همینجا و به خصوص به زمین سفت رسیدن مقنٌی ها ناشی شده باشد .